Bismillâh ve’l-Hamdü Lillâh ve’s-Salâtu ve’s-Selâmu alâ Rasûlillah.

“İnsan bazen bir kitabı “bitirmiş” olmaz; kitap, insanda yeni bir başlangıca sebep olur.”

Yukarıdaki görselde yer alan, bu yazıyı yazmama sebep, İmam Gazâlî Hazretleri’nin İhyâ-u Ulûmiddîn’ini okumayı tamamladığımda hissettiğim şey tam da bu oldu: Sanki kitabın kapağı kapanmadı; aksine yeni bazı kapılar açıldı. Çünkü İhyâ, “ilim” ana başlığıyla başlayıp “ölüm” ana başlığıyla biten düzeniyle/tasnifiyle, bize ilk ve sonlu dünya hayatımızın merkezine, doğru ve sahih bilgiyi, salih ameli yerleştirmeyi; nihayetinde de Allah’ın razı olacağı bir hâl üzere, ikinci sonsuz hayatımızı yaşayacağımız yere hazırlanmayı hatırlatıyor. İlk Yaşamımızda başlangıç “ilim” ise, ilk yaşamımızın sonu “ölüm”dür; yani insanın yolculuğu, bilmekle yön bulur, nasıl öleceğini düşünmekle ciddiyet kazanır. Böylece yaşam, ölene kadar ki sahih çabayla değerlenir.

“Kitap okumak, sadece bilgi toplamak değildir.”

İyi bir kitap, insanı kendi içine döndürür; niyetini, gündemini, alışkanlıklarını, zaaflarını görünür kılar. İnsan gündelik koşturmada fark etmeden yaşar; kitap ise durdurur, düşündürür, ölçü verir. Özellikle dinî ve ahlâkî metinler, insanın hayatına bir “mizan-terazi” kurar: Ne doğru? Ne eksik? Neyi ihmal ediyorum? Neye yönelmeliyim? Bu yüzden kitaplar, insanı sadece “bilgilendirmez”; insanı terbiye eder, inşa eder, insana yön tayin eder.

İşte İhyâ da tam olarak böyle bir konumda yer alır. İnsanın doğumundan vefatına kadar karşılaşacağı dinî ve dünyevî hâlleri bütüncül bir bakışla ele alır. Hayatın yalnızca ibadetlerden ibaret olmadığını, ama ibadetsiz de anlamını kaybettiğini; ahlâkın sadece “güzel davranış” değil, kişinin hem Rabbiyle hem insanlarla ilişkisini ayakta tutan bir omurga olduğunu hissettirir.

İhyâ bir taraftan ibadetlere, muamelâta, helâl-harama dair insana kıvam/farkındalık verir; diğer taraftan kalbî hastalıklarla ve ahlâkın incelikleriyle meşgul ederek insanın iç dünyasını düzeltir. Sabır, tevekkül, incitmemek, kıskanmamak, nefret etmemek, gıybet etmemek, kalbi riyadan temizlemek, niyeti sahihleştirmek ve benzerleri. Bunlar, “ekstra faziletler” değil; insanın toplumdaki itibarını ve saygınlığını da besleyen, ama ondan önce Allah katındaki değerini belirleyen temel vasıflardır. Bu yüzden İhyâ, hem dinimizi hem dünyamızı aynı çatı altında anlamlandıran nadir eserlerden biridir.

İhyâ’yı özel ve kıymetli kılan bir diğer yön de İmam Gazâlî Hazretleri’nin meseleleri ele alış biçimidir.

O, hangi konuyu incelerse incelesin, o meseleyi tek bir cümleyle kapatmaya çalışmaz; bilakis meseleyi bir bütün olarak kuşatmak ister, insana ait hallerin çoğunu ortaya koyar. Bunun için:
Meseleyle ilgili muhtelif izahları, yorumları ve değerlendirmeleri bir araya getirir; Sadece kendisinin de dahil olduğu ulemâ topluluğunun değil, sûfîlerin tecrübelerinden de oldukça fazla nakiller yapar; Ardından, aktardığı her yaklaşımın çoğu zaman söyleyenin hâlinden haber verdiğini, yani insanın bulunduğu yere göre meseleyi farklı görebileceğini hissettirir. Böylece okuru, “hakikat tek boyutlu değildir; ben bu pencereye takılı kalırsam eksik görürüm” uyarısıyla daha geniş bir kavrayışa taşır.

Buradaki incelik bence şudur: Gazâlî’nin detayları insanı boğmaz. Çünkü bu detaylar “süs” değildir; tersine meseleyi tam izah etmek için vardır. Dahası, okuyanın kendi durumunu tartmasına yardımcı olur. Bu da istediğimiz şeydir aslında. Çünkü kulaklarımız ihtiyacımız olan nasihatlere çok ilgili olmadığından bu tür eserler ihtiyacımızı karşılamaktadır. İnsan okurken şunu fark eder:
“Ben şu noktadayım; ama bu işin başka bir ihtimali daha var… Bu hâl böyle de yorumlanabilir… Benim sandığım sınır, aslında sınır olmayabilir…”. Özetle İhyâ, sadece bilgi vermez; insanın kendi çerçevesini genişletir, bakışını çoğaltır, muhasebesini derinleştirir. Bu sebeple İhyâ, okuru yoran bir ayrıntı kitabı değil; okuru diri tutan bir idrak ve terbiye kitabıdır denilebilir.

Asıl vurgu: Okuduklarıyla amel etmek

İhyâ okumanın en kritik noktası şudur: Bu kitap, sadece “bilgi veren” bir kitap değildir; amel isteyen bir kitaptır. İhyâ, okuyanın kalbine “peki sen ne yapacaksın?” diye sorar. İnsanın kendini düzeltmesi, dilini koruması, ibadetini derinleştirmesi, niyetini düzeltmesi, ahlâkını güzelleştirmesi… Bunlar satırların içinde kalırsa, okuma tamamlanmış sayılmaz.

İhyâ’nın maksadı, zihni bilgiyle doldurmak değil; kalbi uyandırmaktır. Bilgi, amel ile birleşmediğinde bir yük olur; amel ile birleştiğinde içinde bulunduğumuz karanlıklara nur olur. Bu yüzden İhyâ okumasını “bitirmek”, çoğu zaman “başlamak” demektir: Hayata, niyete, ibadete, ahlâka yeniden başlamak.

İnsanları kitaplarla buluşturmanın değeri;

Bu yazıyı yazmaktaki niyetimle de ilgili olarak İhyâ özelinde şunları söylemek isterim; İnsanları kitaplarla buluşturmak, bir insanın hayatına yapılabilecek en kalıcı iyiliklerden biridir. Çünkü doğru kitap, doğru zamanda, doğru kalpte bir kıvılcım yakar. Bazen bir cümle, bir başlık, bir ikaz; insanın yıllardır taşıdığı bir hatayı fark ettirir. İhyâ gibi eserler, sadece okuyana değil, okuyanın çevresine de tesir eder: Evde, ders halkasında, dost meclisinde, iş hayatında… İnsanın dili değişir, hassasiyeti artar, muhasebesi derinleşir.

İhyâ’nın baskılarının seçiminde şu gaye de dikkate değer:

İhyâ’nın farklı baskıları içinde, taşıması kolay ve bölümlere ayrılmış bir nüshayı tercih ettim. Özellikle Semerkand Yayınları’nın kırk bölümlük, parçalara ayrılmış baskısı, yürürken, gezerken, yatıp uzanırken, yolculukta yanımda taşıyıp parça parça okumayı kolaylaştırdı. Konu yoğunlaştığında veya zihnim yorulduğunda bölüm değiştirebilmek, okumanın sürekliliğini korudu. Böylece “okumaya niyet var ama şartlar zor” dediğim anlarda bile, küçük parçalarla devam edebildim.

SON olarak…

İhyâ’yı bitirdim; ama ondan beklediğim şey “bitmişlik” değil. İnşaallah bu okuma, bende daha sahih bir niyet, daha düzenli bir amel, daha temiz bir dil ve daha derin bir muhasebe olarak karşılığını bulur. Dua ve gayretim bu yönde. Çünkü bu eser, bize en başta şunu hatırlatıyor: “İlim/bilgi, ölüm kapısına kadar taşınan bir emanettir; emaneti taşımanın şerefi de onu amele dönüştürmektir.“

Vesselâm.